NGV-Geonieuws 134 artikel 790



NGV-Geonieuws: elektronisch geologisch tijdschrift


22 Maart 2007, jaargang 9 nr. 3 artikel 790

Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon
Geologisch Instituut, Adam Mickiewicz Universiteit, Poznan (Polen)

Dit artikel is onderdeel van NGV-Geonieuws uitgave 134! Op de huidige pagina is alleen artikel 790 te lezen.

<< Vorig artikel: 789 | Volgend artikel: 791 >>

790 Stenen werktuigen waarschijnlijk niet door de mens uitgevonden
Auteur: prof. dr. A.J. (Tom) van Loon

Klik hier voor alle artikelen over Archeologie ! Klik hier voor alle artikelen over Olie, Gas & Mijnbouw !     Klik hier om dit artikel af te drukken !

Het was al bekend dat sommige dieren hulpmiddelen (werktuigen) gebruiken, maar dat gaat altijd om min of meer kant-en-klare voorwerpen. Zo gebruiken sommige zeeotters, liggend op hun rug in het water, stenen om schelpen op hun buik kapot te slaan, zodat ze de schelpdieren kunnen eten. Van diverse soorten apen is ook bekend dat ze takken gebruiken om voorwerpen te pakken te krijgen die buiten hun bereik liggen.


Onderzoeker Chris Boesch legt een bewerkte steen bloot (UoC)


Halfblootgelegde stenen hamer (UoC)


Nu blijkt dat chimpansees tegelijk met de prehistorische mens stenen werktuigen vervaardigde. Dat maakt het zeer waarschijnlijk dat het de vervaardiging en het gebruik van stenen werktuigen geen menselijke uitvinding is, maar dat de kundigheid daarvoor werd ontwikkeld door voorouders waarvan zowel de mens als de chimpansee afstammen.

Een en ander blijkt uit een onderzoek in het Taï-Woud in Ivoorkust. Daarin vonden onderzoekers een locatie met stenen werktuigen die 4300 jaar geleden door chimpansees moeten zijn gebruikt. In het desbetreffende gebied zijn nooit aanwijzingen gevonden dat er destijds mensen woonden. Het is dus vrijwel uitgesloten (zoals tot nu toe bij vergelijkbare vondsten door archeologen werd beweerd) dat de chimpansees de werktuigen hebben ontwikkeld door de kunst daarvoor af te kijken van de mens.

Het gaat bij de aangetroffen werktuigen om stenen hamers, onregelmatig gevormde stukken steen ter grote van een meloen; ze zijn dus ook te groot om door mensen met gemak te worden gebruikt. Dat het niettemin gaat om bewerkte stenen, konden de deskundigen met zekerheid vaststellen; dat de vorm van de werktuigen zou zijn ontstaan door bijv. erosie of door het gebruik van onbewerkte stenen achten ze uitgesloten. Dat de stenen werden gebruikt door chimpansees (zoals die dat ook nu wel doen) is daarom vrijwel zeker.


Enkele van de door chimpansees bewerkte stenen (UoC)


Onderzoeker Julio Mercader in zijn laboratorium (UoC)


De chimpansees moeten de stenen hebben gebruikt om noten te kraken. Dat blijkt onder meer uit de restanten van zetmeel die op de stenen zijn achtergebleven. Het zetmeel is afkomstig van noten die ook nu het hoofdbestanddeel vormen van chimpansees. Hoewel het gaat om ruw bewerkte en grote stenen, moeten de chimpansees er toch handig mee hebben kunnen omgaan, want het op de juiste wijze kraken van de noten is een moeilijke opgave. Stukslaan van de bast vereist namelijk een kracht van soms wel meer dan 1000 kg, terwijl de noten zelf natuurlijk niet mogen worden verpletterd. Inmiddels is bekend dat sommige chimpansees nu dezelfde techniek toepassen; hun leertijd daarbij bedraagt veelal niet minder dan 7 jaar!


Chimpansee in het Taï-Woud die met een stenen hamer een noot stukslaat (CB)

Chimpansees dragen de kennis nu in sociale contacten over. Zo moet dat vroeger ook zijn gebeurd. Waarschijnlijk gebeurde dat al voordat de mens en de chimpansee zich van de gezamenlijke voorouder afscheidden. Dat ze het van elkaar afgekeken hebben, lijkt onwaarschijnlijk. De onderzoekers sluiten echter ook niet uit dat zowel de mens als de chimpansee de techniek onafhankelijk van elkaar hebben ontwikkeld. Hoe dan ook, het is duidelijk dat (een primitieve vorm van) mijnbouw geen exclusieve activiteit van de mens is.

Referenties:
  • Mercader, J., Barton, H., Gillespie, J., Harris, J., Kuhn, S., Tyler, R. & Boesch, Chr., 2007. 4,300-Year-old chimpanzee sites and the origins of percussive stone technology. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States 104, p. 3043-3048.

Foto’s University of Calgary (UoC) en Christophe Boesch (CB), Department of Anthropology, University of Alberta, Edmonton, AB (Canada).


Copyright © NGV 1999-2014
webmaster@geologischevereniging.nl